Mbote kuna, banduku ya bilanga mpi ya ke zolaka kisalu ya bilanga! Mutindu mu kele muntu yina ke pesaka bima yina ke sadisaka na kuyobisa masa, mbala mingi bo ke yulaka mono kana bima yai me fwana sambu na kusadila na bilanga ya biolozi. Yau kele ngyufula mosi ya nene, mpi mosi ya mefwana na kubaka mvutu ya sikisiki. Na yau, bika beto kota mbala mosi na kati mpe kusosa kuzaba mambu ya kati mpe ya nganda ya kusadila bima ya kuyobisa na bilanga ya bima ya mvindu.
Ntete-ntete, bika beto bakisa nki kele bima yina ke kumisaka masa masa. Na kutuba ya pete, bima yina ke kumisaka masa masa kele bima yina ke fiotunaka ngolo ya masa yina kele na zulu ya masa. Yo ke sadisaka masa na kupanzana mbote mpi na kukota mbote na ntoto. Na yina me tala kisalu ya bilanga, yau zola kuzonza ti ba yinti lenda kuzwa masa mpe madia na pete, yau ke nata kuyela ya mbote mpe ba bilanga ya mbote.
Ntangu yayi, na yina me tala bilanga ya bima ya mvingu ya bantu, kele na bansiku ya ngolo mpe minsiku yina ke twadisaka mambu yina lenda salama mpe yina lenda salama ve. Kusala bilanga ya bima ya mvingu ya bantu kele kusala na kuwakana ti bima ya lugangu, kubuya bima ya kimunganga ya bo me sala na mutindu ya kimuntu, mpi kusadisa bima yina ke zingaka na ntoto ya mvimba na kuzinga mbote. Na yau, ngyufula ya nene kele nde, keti bima yina kepesaka masa kefwanaka na kati ya kadre yai ya bima ya kezingaka?
Mvutu kele nde, yo ke tadila. Kuna kele na mitindu ya mutindu na mutindu ya bima ya kuyobisa, mpe yau nyonso ve me fwana samu na bilanga ya biologique. Ba bima ya nkaka ya kuyobisa ke salamaka na ba bima ya kimungana me salama, yina kele no-go na bilanga ya bima ya mvingu ya bantu. Ba bima yai ya bo me salaka sambu na kuyobisa masa ke katukaka mbala mingi na bima ya petrole mpi yo lenda vanda ti bupusi ya mbi na nziunga.
Kansi, vena mpe ye lekwa ya nsongo ye ya nsongo ina muna zandu. Bau ke salaka yau mingi na bima ya ke katukaka na banti-to na bima yina ke bebaka. Mu mbandu, bima ya nkaka yina ke kumisaka masa masa ke katukaka na mafuta ya lugangu to na bima yina bo ke basisaka na banti. Ba bima yayi ya kuyobisa ya kimuntu ke kwenda nzila mosi mingi na minsiku ya bilanga ya bima ya mvingu ya bantu samu yau ke sala mpasi mingi ve na ntoto mpe yau lenda kupasuka na mutindu ya kimuntu na ntoto.
Mosi ya mambote ya nene ya kusadila bima ya kuyobisa na bilanga ya bima ya mvindu kele kutomisa mutindu ya kusadila masa. Na bisika mingi, masa kele kima ya mfunu mingi, mpi kusadila mbote konso ditonsi kele mfunu mingi. Bima yina ke kumisaka masa masa ke sadisaka masa na kukota na ntoto na mudindu, yo ke salaka nde masa kuluta ve mpi yo kuma ve masa. Yo ke tendula nde masa ke bebaka fioti, mpi banti lenda baka masa yina bo kele na yo mfunu ata na ntangu ya kuyuma.
Mambote yankaka kele nde yo kebakaka mbote madya. Ntangu masa lenda luta na ntoto kukonda mpasi, yo lenda nata madia kumosi ti yo. Yo ke sadisaka banti na kubaka mbote-mbote bima ya mfunu mpi bavitamine, ebuna yo ke salaka nde bima ya bilanga kukuma ngolo mpi kubuta mbote. Na bilanga ya bima ya mvingu ya bantu, kisika yina ba ke tulaka dikebi na kutunga ntoto ya mbote mpe kupesa maboko na kuyela ya bima ya mvingu ya bantu, yau lenda vuanda nsaka ya kieleka-ya kusoba.
Kansi ke ntangwa yawonso ko ye mvula za mvula. Kuna kele na mwa mambu ya mbi yina lenda salama na kusadila bima ya kuyobisa na bilanga ya bima ya mpamba. Mosi ya mambu yina ke yangisaka kele bupusi yina yo ke vandaka ti yo na bamikrobe yina kele na ntoto. Bima yankaka yina kepesaka masa masa, ata yina ya lugangu, lenda bebisa mutindu bamikrobe, bafongi, mpi bamikrobe yankaka yina kele na ntoto kezingaka mbote. Ba micro-organismes yayi ke sala kisalu ya mfunu na mavimpi ya ntoto mpe na nzietolo ya madia, yau yina konso kukangama lenda vuanda na ba mbutu ya ntangu ya yinda-.
Diambu ya nkaka kele mutindu bima yina me bikala lenda vukana. Na nima, kusadila mbala na mbala bima yina ke kumisaka masa masa lenda sala nde bima ya kimunganga to bima ya nkaka kuvukana na ntoto. Dyambu yai lenda bebisa mutindu ya ntoto mpi mavimpi ya bima ya bilanga. Yau kele mfunu na kusadila bima ya kuyobisa na kiteso ya mbote mpe kupona bima yina mezabanaka nde yau kele mbote mpe yau kefwaka ve.
Ebuna, inki mutindu nge lenda zaba kana kima mosi ya ke pesaka masa me fwana sambu na bilanga ya biologique? Kitini ya ntete kele ya kusosa bima yina kele ti mikanda ya ke ndimisa nde yo kele ya biolozi. Kuna kele na bimvuka mingi yina ke pesaka mikanda ya ke ndimisa nde bo me sala bima ya mbi, mu mbandu, kimvuka ya USDA Organic na États-Unis. E nkanda miami misadisanga mu zaya vo e lekwa kiaki kizitisanga e nsiku miangolo ye ke kina ye lekwa ya kimungana ko.
Nge lenda sala mpi bansosa na yina me tala bima yina bo ke sadilaka sambu na kuyobisa nitu. Sosa bima yina bo me salaka na bima ya lugangu mpi yina lenda vutuka diaka. Tala kana yo kele ti lukebisu to bansiku yina bo me sonika na zulu ya bima yina, mpi zikisa nde nge ke zitisa mbote-mbote bantuma ya muntu yina salaka yo.
Na kompani na beto, beto ke pesaka bima mingi ya kuyobisa yina bo me salaka kaka sambu na bilanga ya biolozi. Bima na beto ke salamaka na bima ya lugangu mpi yo kele ti mikanda ya ke ndimisa nde yo kele ya bima ya lugangu. Beto me sala ba nsinsani mingi samu na kuzaba kana yau kele mbote samu na nzingulu mpe yau kele mbote na kutomisa madidi ya ntoto mpe kuyela ya ba yinti.
Kana nge kele kaka na kivuvu ve kana bima ya kuyobisa kele mbote sambu na bilanga na nge ya bima ya mpamba, nge lenda sala ntangu yonso kumeka ya fioti-. Sadila nkisi ya kuyobisa na kisika mosi ya fioti ya bilanga na nge mpi landa mambu yina yo ke basisa. Fwanisa kuyela ti mavimpi ya banti ya kisika yina bo me sansa ti yina ya kisika yina bo me sansa ve. Yo ta pesa nge ngindu ya mbote ya mutindu kima yina ke pesaka masa ke salaka na ntoto na nge ya siki-siki mpi na mutindu ya climat.
Na kusukisa, bima ya kuyobisa lenda vanda kisadilu ya mfunu na bilanga ya bima ya mpamba, kansi yau kele mfunu na kupona bima ya mbote. Ba bima ya kuyobila ya kimuntu mpe ya bima ya mvingu ya bantu lenda kusadisa na kutomisa mutindu ya kusadila masa mpe kubaka madia, kansi yau fuana sadila yau mbote samu na kubuya mambu ya yimbi na mavimpi ya ntoto. Kana nge ke zola kuzaba mambu mingi ya me tala bima na beto ya kuyobisa nitu to nge kele ti bangiufula, vanda ve ti keti-keti na kukutana ti beto. Beto kele awa sambu na kusadisa nge na kubaka balukanu ya mbote sambu na bilanga na nge.
Mpi kana nge kezola kuzaba mambu mingi ya metala kumeka mpi kuzikisa nde bima na beto kele ya mbote, nge lenda tala .4-mekadfgsdfg. Lutiti yai ke pesa bansangu ya siki-siki ya ke tadila mitindu ya ngolo ya kumeka yina beto ke sadilaka sambu na kuzikisa nde bima na beto ya kuyobisa masa ke salaka mbote mpi kana yo kele ve ti kigonsa.
Na yau, kukima ve na kukutana kana nge ke sosa kutomisa kisalu ya bilanga na nge ya bima ya mvindu ti bima ya kuyobisa ya mbote-. Beto kele na mpusa ya ngolo ya kusolula bampusa na nge mpi kuzwa ngidika ya mbote sambu na nge. Bika beto sala kumosi sambu na kukuna bima ya bilanga ya mbote mpi ya ke zinga mingi!
Ba referansi
- Simi, J. (2020). Kusala bilanga ya Biolozi: Minsiku na Bisalu. Mikanda ya Ntoto ya Vert.
- Yosoni, A. (2019). Impact ya bima ya kuyobisa na mavimpi ya ntoto. Mukanda ya ke tubilaka mambu ya bilanga ya ke zingaka mingi, 35 (2), 123-135.
- Institut ya ke talaka mambu ya bima ya ke zingaka (OMRI). (2021). Liste ya bima ya OMRI. Bo me baka yo na [site internet ya OMRI].
